Okolice Jeziora Szmaragdowego miały pewien związek z nazistowskim okresem w historii Szczecina. Potwierdzają to efekty kilkumiesięcznych poszukiwań przeprowadzonych przez Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Archegryf” w Szczecinie. – Znalezisko obejmuje ponad 100 różnych przedmiotów, m.in. odznaczeń oraz elementów dekoracyjnych, w tym zdobień masztów flagowych. Ich koncentracja w jednym miejscu sugeruje porzucenie lub ukrycie, ale możliwe jest też inne wyjaśnienie – mówi Zbigniew Małecki, prezes stowarzyszenia.

Odnalezione artefakty będzie można od soboty (16 maja) oglądać na wystawie pt. „Depozyt Gauleitera”. Gotowa jest już przestronna gablota z eksponatami, która zostanie udostępniona zwiedzającym w godzinach otwarcia Centrum Edukacji Leśnej „Szmaragd”, przy ul. Kopalnianej 12 (tuż obok Jeziora Szmaragdowego).

Schron dla Gauleitera NSDAP na Pomorzu. „Postać ze wszech miar zła”

Miejsce wystawy nie jest przypadkowe i bezpośrednio wiąże się z jej tytułem. Częścią centrum „Szmaragd” jest bowiem schron. Był to obiekt wybudowany w 1944 roku z podziemnymi pomieszczeniami i korytarzami wydrążonymi w zboczu wzgórza przy Jeziorze Szmaragdowym. Został przygotowany z myślą o ówczesnych dygnitarzach.

– Dzisiaj wiemy z opracowań przygotowanych przez badaczy tego okresu i miejsca, że było to zapasowe stanowisko dowodzenia i administrowania nazistowskich władz Szczecina, skupionych wokół Franza Schwede-Coburga, Gauleitera NSDAP na Pomorzu. Pełnił on także funkcję komisarza obrony Rzeszy na Pomorzu. Postać ze wszech miar zła – opowiada Zbigniew Małecki.

Dlatego eksploratorzy nie mają wątpliwości, że odkopany w pobliżu depozyt musi mieć związek z nazistowskim schronem. W jednym miejscu znaleziono duże ilości przypinek i znaczków noszonych na mundurach oraz ubraniach. To głównie odznaczenia wręczane członkiniom kobiecych formacji podległych nazistowskiej partii NSDAP.

„Z pewnością pozbywali się znienawidzonego hitlerowskiego wyposażenia”

Czy nazistowskie artefakty zostały tam specjalnie ukryte? Członkowie Archegryfa mają nieco inną hipotezę. Uważają, że mogli je zakopać pionierzy Szczecina, którzy wprowadzili się do Zdrojów w 1945 roku.

– Po zajęciu tutejszych budynków z pewnością pozbywali się znienawidzonego hitlerowskiego wyposażenia. Bardzo możliwe, że w obiektach, w których dzisiaj mieści się centrum edukacji leśnej, znaleźli nazistowskie materiały propagandowe, odznaczenia, sztandary. I jako symbol zła, bolesnych doświadczeń dopiero zakończonej wojny, spalili to w okopach pozostałych po walkach z marca 1945 roku – mówi Zbigniew Małecki.

Tłumaczyłoby to, dlaczego na odznaczeniach widać charakterystyczne ślady działania ognia, a wśród nich znalazły się również pojedyncze przedmioty polskiego pochodzenia.

Jeszcze nie zaprezentują wszystkich znalezisk

– Znalezionych przedmiotów jest znacznie więcej. Zachowane artefakty pozwalają ustawić drugą gablotę. Jednak wiele przedmiotów wymaga dokładnego oczyszczenia, zbadania i opisania – podkreśla nasz rozmówca. – Udostępniona ekspozycja jest pierwszą i jedyną dotychczas w Szczecinie wystawą, na której ukazano tak duży zasób archiwaliów z okresu przełomu historycznego 1945 roku.

Stowarzyszenie Historyczno-Eksploracyjne „Archegryf” znane jest z wielu akcji poszukiwawczych w regionie. Ostatnio najgłośniej było o odnalezieniu szczątków członków angielskiej załogi i fragmentów bombowca Avro Lancaster w lesie koło Dziewoklicza. Stowarzyszenie tworzy grupa 44 pasjonatów.

Co zobaczymy na wystawie „Depozyt Gauleitera”?

Odznaki Deutsches Frauenwerk z runą Elhaz

Była to oznaka przynależności do nazistowskiej organizacji kobiecej, utworzonej w październiku 1933 roku, skupiającej kobiety w ramach struktur państwa III Rzeszy. Odznaka pełniła funkcję identyfikacyjną i propagandową – była świadectwem przynależności do organizacji, której zadaniem było kształtowanie kobiet zgodnie z ideologią narodowego socjalizmu oraz mobilizowanie ich do działań społecznych i rodzinnych w duchu państwa nazistowskiego.

Odznaki członkowskie NSDAP

To oficjalna, urzędowa odznaka członkowska Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP), używana w okresie III Rzeszy jako widoczny symbol przynależności partyjnej. Odznaka pełniła funkcję identyfikacyjną i propagandową – była obowiązkowym elementem noszonym przez członków partii, podkreślającym ich przynależność oraz lojalność wobec systemu. Występowała w różnych wariantach, m.in. jako tzw. „złota odznaka partyjna” przyznawana za szczególne zasługi lub długoletnie członkostwo.

Szturmowa Odznaka Piechoty - Infanterie-Sturmabzeichen

To z kolei było niemieckie odznaczenie wojskowe wprowadzone w 1939 roku w okresie III Rzeszy. Przyznawano je żołnierzom piechoty Wehrmachtu za udział w bezpośrednich działaniach bojowych, zwłaszcza w szturmach i walkach na pierwszej linii frontu. Pełniło funkcję wyróżnienia bojowego, podkreślając doświadczenie frontowe oraz udział w intensywnych działaniach wojennych. Jego przyznanie wiązało się z określonymi kryteriami, m.in. liczbą dni walki lub udziałem w szturmach.

Ozdobne zwieńczenia masztów flagowych

Bardzo rzadko spotykane w trakcie eksploracji terenów poniemieckich, stosowane m.in. podczas uroczystości i zgromadzeń w okresie III Rzeszy. Element ten montowano na szczycie drzewca flagi, pełniąc funkcję dekoracyjną oraz symboliczną.