– Kiedy 43 lata temu zaszyliśmy się z Jankiem w Strumianach, (...) podjęliśmy decyzję, za którą musiałam zapłacić. Mogłam chodzić po kawiarniach, po spotkaniach autorskich, zadawać szyku i różne rzeczy sobie pozałatwiać. Ale nie chodziłam i nie pozałatwiałam, za to miałam więcej szczęśliwych chwil – mówiła 21 lat temu „Gazecie Wyborczej” Joanna Kulmowa.
Poetka, prozaiczka, aktorka, reżyserka, tłumaczka i ilustratorka własnych wierszy urodziła się w 1928 roku. Wydała za życia ponad 40 tomików wierszy, 15 tomów prozą i ponad 30 utworów scenicznych i radiowych. Z mężem Janem Kulmą – reżyserem i filozofem, tworzyli niezwykłą parę. Outsiderzy bez etatów, buntownicy wobec władzy PRL-u, postanowili żyć na wsi 22 kilometry od Szczecina. Mimo to utrzymywali kontakty i przyjaźnie z takimi artystami jak między innymi Wisława Szymborska, Danuta Szaflarska czy Kazimiera Iłłakowiczówna.
Obrali nietypowy kierunek – z Warszawy do Strumian, bo też nietypowe było ich myślenie: „Uważano nas za ascetów – a przecież nasze pustelnictwo nie było wyrzeczeniem ani bohaterstwem: bohaterstwem byłoby dla nas wkomponowanie się w środowisko, w targowisko próżności, której na pewno uleglibyśmy z czasem jak większość artystów; zbyt próżni jesteśmy z natury, żeby ostać się bez skazy między pochlebcami. A tutaj, w lesie, przynajmniej nie czujemy do siebie obrzydzenia, nie budzimy się rano z niesmakiem, że znowu zrobiliśmy z siebie nadętych błaznów”.
Kuźnia niezwykłych ludzi i budowanie wspólnoty
Kulmowie stworzyli w Strumianach niezwykły, otwarty dom. Było to miejsce spotkań artystów, filozofów, ale także uzdolnionej młodzieży, która przyjeżdżała tu z okolic po kształcenie u charyzmatycznego małżeństwa. Młodzi adepci uczyli się u Kulmów języków, aktorstwa i śpiewu. Wiele z tych osób zostało później cenionymi artystami bądź osobami publicznymi. To było tworzenie lokalnej społeczności, które odcisnęło trwałe piętno na okolicy.
– Budowanie wspólnoty, takiej jaka była w Strumianach, niesamowicie scala. Wychowanie osobowe, którego zwolennikami byli Kulmowie, zawsze było otwartą możliwością spotkania, lekcją tolerancji i dialogu. Kulmowie dawali swoim wychowankom wyjątkowe przykłady własnej uczciwości, wiarygodności i odpowiedzialności. Każde spotkanie z nimi było wydarzeniem – mówi Urszula Chęcińska, dyrektorka Willi Lentza, która jest także badaczką twórczości Kulmowej, a samych Kulmów znała osobiście. – Myślę, że dzisiaj warto do tej idei wspólnoty wrócić. Wspólnoty, która daje poczucie bezpieczeństwa, zapewnia uznanie społeczne i powszechny szacunek. Bardzo tego dzisiaj potrzebujemy. Zwłaszcza w takim mieście jak Szczecin, zapisanym w wielu różnych językach, które wciąż potrzebują właściwych odczytań – mówi o powodach powołania nowego festiwalu Urszula Chęcińska.
To może być literacka patronka Szczecina
Twórczość Kulmowej to teksty sceniczne, słuchowiska radiowe, mało znane libretta operowe czy piosenki. Poetka przez historię i podręczniki szkolne została jednak zapamiętana głównie jako autorka utworów dla dzieci. Być może nowy festiwal w Willi Lentza zdoła odmienić jej postrzeganie i pozwoli wydobyć wielowymiarowość talentu Kulmowej. W końcu sama Szymborska, jej wieloletnia przyjaciółka, pisała o niej: „poetka grubo niedoceniana”.
– Myślę, że Kulmowa jest znakomitym wzorem i zasługuje na to, aby kojarzyć jej życie i twórczość ze Szczecinem. Wybrała oczywiście Strumiany, bo chciała mieszkać na wsi, ale tak naprawdę zawsze ze Szczecinem była związana. I nawet gdy wyprowadziła się w 1996 roku, ciągle podkreślała swoje związki z miastem, które przyznało jej przecież honorowe obywatelstwo – podkreśla Urszula Chęcińska.
Kulmowa była świadkiem wydarzeń Grudnia '70 w Szczecinie. Wtedy powstał jej wiersz pt. „Jesteście” wydrukowany przez „Politykę”, który dziś znajduje się w Centrum Dialogu Przełomy. W czasie stanu wojennego przyjeżdżała do Stoczni Szczecińskiej, aby wspierać strajkujących i deklamować im swoje wiersze.
W 2002 roku w Bibliotece Głównej Uniwersytetu Szczecińskiego została otwarta Sala Strumiańska, gdzie znalazły się dary Joanny i Jana Kulmów. Są to między innymi część księgozbioru, obrazy Bronisława Linkego, Nikifora Krynickiego i Jerzego Dudy-Gracza oraz pamiątki.
Joanna Kulmowa otrzymała też tytuły doctora honoris causa Uniwersytetu Szczecińskiego oraz Honorowego Obywatela Miasta Szczecina. W 2018 roku wręczono jej Nagrodę Artystyczną Miasta Szczecina za całokształt twórczości.
Artystka w „Strumiańskim wędrowaniu” (książka Kulmowej opisująca 35 lat życia w Strumianach – przyp. red.) i innych książkach, które dotyczą historii regionu, umiała opisać własną pograniczną tożsamość, którą rozumiała i ceniła, mimo że pochodziła z Łodzi i była związana z Warszawą. – Między innymi to zaważyło, że organizujemy Kulmova Festival w Szczecinie, mieście o wyjątkowej historii, o niezwykłej tradycji i urodzie. W Willi Lentza, miejscu, w którym Kulmowa obchodziła w 1998 roku siedemdziesiątą rocznicę urodzin – mówi Urszula Chęcińska.
Kulmova, nie Kulmowa
Kulmova Festival pisane jest przez „v”, co ma symbolizować nowe odczytanie i otwarcie na nowe postrzeganie Kulmowej. Dla niektórych – na przykład tych wychowanych na jej twórczości dla dzieci – festiwal będzie okazją do poznania dzieł dla dorosłych. Dla tych, którzy zetknęli się tylko z jej wierszami lub prozą – okazją do poznania dzieł scenicznych.
Podczas trzech dni – 9, 10 i 11 października – festiwal połączy sztukę, edukację, teatr, literaturę z działaniami społecznymi. Jego program stworzą wspólnie naukowcy, artyści i animatorzy związani ze Szczecinem, Strumianami, ale nie tylko…
Portal wSzczecinie.pl jest patronem medialnym wydarzenia.
***
Program KULMOVA FESTIVAL 2026
Dzień I
Piątek, 09.10.2026
godz. 11.00
warsztaty twórcze dla dzieci, prowadzone przez Paulinę Ratajczak i Katarzynę Mierzejewską z Fundacji Las Sztuki i Galerii TWORZĘ SIĘ, których finalnym efektem będzie instalacja artystyczna „Drzewo Poezji”.
Miejsce: Ogród Willi Lentza
godz. 19.00
prezentacja spektaklu Teatru im. S. I. Witkiewicza w Zakopanem pod tytułem: „Nietoperz czyli Dwoistość” opartego na twórczości Joanny Kulmowej w wykonaniu Joanny Banasik, Krzysztofa Najbora do muzyki Jerzego Chruścińskiego.
Dzień II
Sobota, 10.10.2026
godz. 11.00
rodzinne warsztaty literacko-teatralne pt. „Herbatka u Leokadii”, oparte na utworze „Wio, Leokadio!” Joanny Kulmowej, przygotowane i prowadzone przez Grażynę Szyszko, Edytę Przystupę oraz Joannę Orłowską-Gramczyńską, związane z Domem Kultury „Krzemień” w Szczecinie.
godz. 19.00
recital Alicji Węgorzewskiej „A kiedy wszystko zgaśnie”, podczas którego artystka wraz z zespołem muzyków wykona piosenki do słów Joanny Kulmowej z muzyką Katarzyny Gaertner, Jerzego Wasowskiego i Edwarda Pałłasza.
Dzień III
Niedziela, 11.10.2026
godz. 11.00
„Futrzany latawiec” – spektakl dla dzieci i młodzieży, na podstawie twórczości Joanny Kulmowej, w wykonaniu Baltic Neopolis Quartet. Reżyseria i oprawa muzyczna: Konrad Słoka, scenariusz: Jakub Litke.
godz. 18.00
„Joanna Kulmowa. Czytanie siebie” – performatywne czytanie tekstów Joanny Kulmowej w wykonaniu szczecińskiej aktorki Olgi Adamskiej.
Wydarzenia towarzyszące:
Czwartek, 08.10.2026
godz. 18.00
Szczecin Humanistyczny w Willi Lentza. „Biografie, autobiografie, listy”.
Promocja „Fraszek i aporemów” oraz „Piosenek i wierszy” Joanny Kulmowej wydanych w serii Biblioteka Szczecina Humanistycznego w Willi Lentza w Wydawnictwie Willi Lentza.
Niedziela, 11.10.2026
godz. 14.30
Zwiedzanie wystawy „Dom, który rośnie” w Galerii „TWORZĘ SIĘ!” w Domu Kultury 13 Muz w Szczecinie (adres: pl. Żołnierza Polskiego 2, 70-551 Szczecin, wejście od ul. Tkackiej).
Komentarze